Nội dung có ở:
Tại nhiều khu vực nông thôn, chăn nuôi gia cầm hộ gia đình đóng vai trò then chốt đối với an ninh lương thực và kinh tế, do phù hợp với mọi thành viên trong gia đình và có thể kết hợp với các hoạt động nông nghiệp khác.
- Bên cạnh đó, chăn nuôi gia cầm cảnh và gia cầm đá gặp nhiều vấn đề về sức khỏe do thiếu các công nghệ phù hợp, gây khó khăn cho bác sĩ thú y trong chẩn đoán các bệnh nghiêm trọng.
- Hai bệnh virus dạng u, gồm bệnh Marek và bệnh Leucosis lympho, là những mối đe dọa lớn.
Bệnh Marek gây xâm nhiễm dạng u ở nhiều cơ quan và biểu hiện triệu chứng thần kinh đa dạng, trong khi bệnh Leucosis lympho chủ yếu ảnh hưởng đến túi Fabricius, gan, lách, thận và buồng trứng, nhưng không xâm nhiễm dây thần kinh ngoại biên. Việc đào tạo bác sĩ thú y tuyến cơ sở là yếu tố then chốt nhằm bảo vệ chăn nuôi gia cầm chưa cơ giới hóa.
CĂN NGUYÊN BỆNH MAREK
- Virus gây bệnh Marek là một alphaherpesvirus thuộc chi Mardivirus.
- Hạt virus có vỏ bọc, đường kính khoảng 150–160 nm.
- Bộ gen gồm ADN sợi kép; nucleocapsid có dạng lục giác với 162 capsomere.
Trước đây, alphaherpesvirus được phân loại thành ba type huyết thanh, tuy nhiên hiện nay được công nhận gồm ba loài:
- Gallid alphaherpesvirus 2 – tác nhân gây bệnh Marek (trước đây là type huyết thanh 1), bao gồm các chủng độc lực thấp, cao và chủng giảm độc lực.
- Gallid alphaherpesvirus 3 (trước đây là type huyết thanh 2)- Virus này gây nhiễm cho gà nhưng không có độc lực và không gây ung thư.
- Meleagrid alphaherpesvirus 1 (virus herpes ở gà tây, trước đây là type huyết thanh 3)- Gây nhiễm cho gà tây nhưng không độc lực và không sinh u.
Gallid alphaherpesvirus 2 có bốn kiểu bệnh (pathotype):
- Độc lực trung bình (mEM).
- Độc lực cao (vEM).
- Độc lực rất cao (vvEM).
- Độc lực rất cao tăng cường (vv+EM).
CĂN NGUYÊN BỆNH LEUCOSIS LYMPHO
Bệnh Leucosis lympho do một oncovirus type C thuộc họ Retroviridae gây ra. Virus này có các đặc điểm sau:
- Vỏ protein do gen gag mã hóa, chứa kháng nguyên đặc hiệu nhóm (GSA), có giá trị trong chẩn đoán.
- Lớp vỏ ngoài thứ hai do gen env mã hóa.
- Bộ gen gồm hai đoạn ARN (35S) và enzyme sao chép ngược bên trong, do gen pol mã hóa.
Virus Leucosis gia cầm được chia thành các phân nhóm A, B, C, D và E.
- A, B, C, D: là các virus ngoại sinh, lây truyền theo chiều ngang hoặc bẩm sinh.
- E: là virus nội sinh, lây truyền di truyền dưới dạng provirus tích hợp trong ADN vật chủ.
Năm 1991, virus ALV-J được xác định, gây bệnh chủ yếu trên gia cầm hướng thịt, dẫn đến u sớm, đặc biệt là bệnh myelocytomatosis.
- Các phân nhóm A và B phổ biến nhất và là nguyên nhân chính gây bệnh Leucosis lympho.
CON ĐƯỜNG LÂY TRUYỀN CỦA BỆNH MAREK VÀ LEUCOSIS LYMPHO
- Bệnh Marek: lây truyền theo chiều ngang qua bụi có chứa vảy biểu mô từ nang lông – nơi tồn tại virion gây nhiễm.
- Lymphoid Leukosis: có thể lây truyền theo chiều ngang hoặc chiều dọc.
- Lây truyền dọc bẩm sinh: phôi bị nhiễm virus trong ống dẫn trứng của gà mái. Con đường này chủ yếu do các phân nhóm A và B gây ra.
- Lây truyền dọc di truyền: provirus được truyền qua giao tử của cả gà trống và gà mái. Liên quan đến các phân nhóm nội sinh E và J.
CƠ CHẾ SINH BỆNH CỦA BỆNH MAREK
Bệnh Marek khởi phát khi gia cầm hít phải các hạt virus có trong bụi môi trường, bị nhiễm từ các vảy biểu mô bong ra từ nang lông.
- Các hạt virus này xâm nhập vào phổi, sau đó được đại thực bào bắt giữ và vận chuyển đến các cơ quan lympho (lách, tuyến ức và túi Fabricius).
-
Tại các cơ quan lympho, virus gây ra giai đoạn hủy tế bào ban đầu, làm teo mô lympho và thiết lập tình trạng nhiễm tiềm tàng.
- Tiếp theo, có thể trình bày giai đoạn ly giải tế bào thứ hai, dẫn đến hai quá trình riêng biệt:
- Biến đổi tân sinh của tế bào lympho T, tạo ra các khối u lympho.
- Nhiễm trùng các tế bào biểu mô nang lông, tạo ra các hạt virus hoàn chỉnh mà không làm biến đổi tế bào nhưng có khả năng lây truyền sang các loài chim khác (Bảng 1).
CƠ CHẾ SINH BỆNH CỦA BỆNH LEUCOSIS LYMPHO
Virus Leucosis gia cầm không mang gen sinh ung thư, tuy nhiên ARN của virus được enzyme sao chép ngược chuyển thành ADN provirus và tích hợp vào hệ gen của tế bào nhiễm.
- Ở gà, các virion đã được phân lập tại buồng trứng và ống dẫn trứng, đặc biệt ở đoạn magnum, nơi virus nhiễm vào hợp tử trong quá trình hình thành trứng, gây lây truyền dọc bẩm sinh.
Ngay khi mới nở, một số phôi đã có sự hiện diện của virion trong gan và thận.
- Từ tuần thứ 6 đến tuần thứ 8 tuổi, có thể phát hiện các nang lympho khổng lồ trong túi Fabricius, cho thấy sự khởi phát của quá trình chuyển dạng tân sinh tế bào lympho B.
- .Đến tuần thứ 10, các khối u đại thể xuất hiện trong túi Fabricius, và từ tuần thứ 20 trở đi xảy ra di căn sang các cơ quan khác.
TRIỆU CHỨNG LÂM SÀNG CỦA BỆNH MAREK
Triệu chứng lâm sàng của bệnh Marek chủ yếu liên quan đến hệ thần kinh, đặc trưng bởi liệt tiến triển, liệt một hoặc nhiều chi, mất phối hợp vận động; kèm theo chán ăn, trầm cảm, mào và tích nhợt nhạt, mất nước và tiêu chảy dẫn đến suy kiệt.
TRIỆU CHỨNG LÂM SÀNG CỦA BỆNH LEUCOSIS LYMPHO
Ở bệnh Leucosis lympho, các biểu hiện lâm sàng chính gồm chán ăn, suy kiệt, trầm cảm, lông xù, mào và tích nhợt nhạt hoặc tím tái, bụng trướng to.
- Trong một số trường hợp, có thể sờ thấy sự gia tăng kích thước mô của túi Fabricius và gan khi khám lâm sàng.
TỔN THƯƠNG BỆNH TÍCH TRONG BỆNH MAREK
Tổn thương bệnh Marek bao gồm năm dạng thâm nhiễm tế bào u, cụ thể:
- Dạng nội tạng (Visceral): Các nốt u màu trắng ngà hoặc xám xuất hiện tại các cơ quan như gan, thận, lách, tim, buồng trứng, dạ dày tuyến và phổi. Trong các thể bệnh cấp tính, tổn thương có thể được ghi nhận từ tuần thứ tư tuổi, không kèm theo tổn thương tủy sống hay dây thần kinh ngoại biên.
- Dạng da (Cutaneous): Các khối lồi nhô rõ tại các nang lông.
- Dạng cơ (Muscular): Xuất hiện các khối u dạng nốt màu trắng ở cơ ngực, tuy hiếm gặp.
- Dạng thần kinh (Neural): Gặp ở khoảng 20-40% gia cầm và là thể bệnh phổ biến nhất. Tổn thương thường xuất hiện một bên, khu trú tại các đám rối thần kinh (cánh tay, thắt lưng – cùng, thần kinh tọa). Các dây thần kinh bị dày lên, chuyển màu vàng hoặc xám ngọc trai và mất các vân sợi đặc trưng. Ngoài ra, các dây thần kinh mạc treo và dây thần kinh sọ cũng có thể bị ảnh hưởng.
- Dạng mắt (Ocular): Chưa được mô tả chi tiết, nhưng thường bao gồm các biến đổi ở mống mắt và các mô nhãn cầu khác, là những biểu hiện đặc trưng của bệnh.
TỔN THƯƠNG BỆNH TÍCH CỦA BỆNH LEUCOSIS LYMPHO
Tổn thương đặc trưng của bệnh Leucosis lympho chủ yếu là các khối u xuất hiện ở nhiều cơ quan nội tạng.
Đặc điểm khối u:
Khối u có dạng nốt, màu trắng, vàng hoặc xám.
Vị trí xuất hiện khối u:
Các khối u thường gặp nhất tại các cơ quan sau:
- Gan
- Lách
- Tim
- Thận
- Phổi
- Buồng trứng
- Túi Fabricius (hầu như luôn bị ảnh hưởng)
Khối u tại túi Fabricius:
- Các khối u giai đoạn sớm có thể được phát hiện từ 10 tuần tuổi.
- Đặc trưng bởi sự dày lên rõ rệt của một hoặc nhiều nếp gấp ở thành trong của túi.
Tổn thương gan:
- Tại gan, các tổn thương u có thể biểu hiện dưới dạng thâm nhiễm hơn là dạng nốt.
- Biểu hiện bằng tình trạng gan phì đại rõ rệt (hepatomegaly) (Hình 4 và Hình 5).
Trong phần I này, chúng tôi đã trình bày các khía cạnh tổng quan về bệnh Marek và bệnh Leucosis lympho. Trong phần II, bài viết sẽ đề cập đến mô bệnh học, chẩn đoán, các biện pháp phòng ngừa và kiểm soát hai bệnh này trong chăn nuôi gia cầm hộ gia đình.
