Chăn nuôi Việt Nam bước vào giai đoạn tăng trưởng theo chiều sâu

Quy mô đàn vật nuôi ngày càng lớn, nhưng áp lực từ dịch bệnh, chi phí đầu vào, môi trường, thị trường và yêu cầu truy xuất nguồn gốc đang đặt ngành chăn nuôi Việt Nam trước yêu cầu thay đổi mô hình tăng trưởng.

Từ mục tiêu “tăng đàn, tăng sản lượng”, ngành đang chuyển sang phát triển có kiểm soát, lấy hiệu quả, giá trị gia tăng và khả năng chống chịu làm trọng tâm.

Quy mô lớn, nhưng không thể tiếp tục tăng trưởng theo chiều rộng

Theo ông Phạm Kim Đăng, Phó Cục trưởng Cục Chăn nuôi và Thú y, chăn nuôi hiện đóng góp khoảng 27% GDP nông nghiệp, giữ vai trò quan trọng trong cung cấp thực phẩm, tạo sinh kế và bảo đảm an sinh xã hội.

Nguồn cung trong nước hiện đáp ứng khoảng 84,93% tổng nhu cầu thịt xẻ; trong đó thịt lợn đáp ứng 90,91% và thịt gia cầm 81,82%. Sản lượng trứng đạt khoảng 21,4 tỷ quả, vượt nhu cầu tiêu dùng trong nước.

Những con số này cho thấy ngành chăn nuôi đã hình thành năng lực sản xuất đáng kể, trong đó thị trường nội địa tiếp tục là nền tảng quan trọng.

Theo định hướng giai đoạn 2026 – 2030, năm 2026 sản lượng thịt hơi dự kiến đạt 9,08 triệu tấn, trứng 22,49 tỷ quả và sữa 1,38 triệu tấn.

Đến năm 2030, sản lượng thịt hơi được định hướng đạt 10,81 triệu tấn, trứng 25,1 tỷ quả, sữa tươi 1,6 triệu tấn và giá trị xuất khẩu sản phẩm chăn nuôi đạt 1 – 1,5 tỷ USD.

Tuy nhiên, quy mô không còn là thước đo duy nhất của tăng trưởng.

Ngành đang chịu tác động đồng thời từ biến động thị trường, giá nguyên liệu thức ăn chăn nuôi, con giống, dịch bệnh, biến đổi khí hậu, yêu cầu về môi trường, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và phúc lợi động vật.

Trong nước, liên kết chuỗi còn hạn chế, công tác thống kê và dự báo cung – cầu chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu quản lý; sản xuất, phân phối và tiêu dùng còn phân tán, gây khó khăn cho kiểm soát an toàn sinh học, dịch bệnh và môi trường.

Theo Cục Chăn nuôi và Thú y, những biến động và sức ép tích tụ trong giai đoạn 2025 – 2026 đang đặt ngành trước yêu cầu tái cấu trúc theo hướng bền vững.

Thay vì mở rộng sản xuất bằng mọi giá, các mô hình có khả năng kiểm soát tốt chi phí, dịch bệnh, môi trường, chất lượng sản phẩm và đáp ứng yêu cầu thị trường cần được ưu tiên.

Đây cũng là cơ sở để ngành chuyển từ tư duy “tăng đàn, tăng sản lượng” sang “phát triển có kiểm soát”, hài hòa giữa hiệu quả kinh tế, lợi ích xã hội, bảo vệ môi trường và phúc lợi động vật.

Tái cấu trúc không gian phải đi cùng chuỗi giá trị

Một trong những vấn đề được đặt ra rõ nét là sự phân bố không đồng đều của hoạt động chăn nuôi giữa các vùng.

Mật độ chăn nuôi hiện tập trung cao tại các khu vực đồng bằng, đặc biệt là Đồng bằng sông Hồng.

Mật độ trung bình tại khu vực này khoảng 1,5 đơn vị vật nuôi/ha; riêng Hà Nội khoảng 3 đơn vị vật nuôi/ha, Hưng Yên 2,6 và Ninh Bình 2,0 đơn vị vật nuôi/ha. Khu vực Đông Nam Bộ có mật độ trung bình khoảng 1 đơn vị vật nuôi/ha.

Sự tập trung với mật độ cao tạo thêm áp lực lên an toàn sinh học, phòng chống dịch bệnh, xử lý chất thải và sức chịu tải của hệ sinh thái.

Vì vậy, việc tổ chức lại không gian chăn nuôi, hướng tới những khu vực còn dư địa về đất đai, không gian và điều kiện sinh thái như Tây Nguyên, Đông Nam Bộ và miền núi phía Bắc đang được đặt ra.

Tuy nhiên, tái cấu trúc không gian chăn nuôi không đơn thuần là dịch chuyển trang trại từ nơi này sang nơi khác.

Quá trình này cần được tính toán đồng thời về hạ tầng, thị trường, nguồn nguyên liệu, môi trường, kiểm soát dịch bệnh và khả năng kết nối với các khâu chế biến, logistics và tiêu thụ.

Một vùng chăn nuôi chỉ thực sự tạo ra lợi thế khi được tổ chức đồng bộ với vùng nguyên liệu, cơ sở giết mổ, chế biến, logistics và thị trường.

Nói cách khác, tái cấu trúc không gian phải đi cùng tái cấu trúc chuỗi giá trị. Đây là bước chuyển từ tư duy phát triển dựa trên quy mô sang tổ chức sản xuất dựa trên hiệu quả và lợi thế cạnh tranh.

Chăn nuôi thông minh phải bắt đầu từ dữ liệu

Trong tiến trình hiện đại hóa, chăn nuôi thông minh được xác định là một hướng đi phù hợp. Tuy nhiên, khái niệm này không chỉ dừng ở việc đầu tư thiết bị hay áp dụng công nghệ cao.

Mục tiêu rộng hơn là hình thành hệ thống sản xuất hiện đại, bền vững, có khả năng kiểm soát và phù hợp với điều kiện, quy mô của từng vùng, từng cơ sở chăn nuôi.

Nếu tái cấu trúc là yêu cầu, dữ liệu và công nghệ sẽ là những công cụ quan trọng để ngành kiểm soát quá trình này.

Một trong những nhiệm vụ được đặt ra là số hóa cơ sở dữ liệu chăn nuôi, cấp mã số định danh cho cơ sở, cập nhật và minh bạch hóa thông tin theo thời gian thực.

Đây là nền tảng phục vụ quản lý, điều hành cũng như truy xuất nguồn gốc sản phẩm.

Khi dữ liệu được chuẩn hóa, ngành có thể từng bước nâng cao năng lực dự báo cung – cầu, kiểm soát quy mô đàn, giám sát dịch bệnh, quản lý môi trường và đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc của thị trường.

Quan trọng hơn, dữ liệu giúp chuyển phương thức quản lý từ phụ thuộc nhiều vào báo cáo thủ công sang quản trị dựa trên thông tin được cập nhật và liên thông.

Cùng với dữ liệu, công nghệ gen và năng lực di truyền là những hướng quan trọng nhằm nâng cao năng suất, hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Chủ động hơn về nguồn nguyên liệu đầu vào cũng góp phần giảm mức độ phụ thuộc và tăng khả năng chống chịu trước những biến động của thị trường.

Do đó, giá trị của chăn nuôi thông minh không nằm ở mức độ hiện đại của thiết bị, mà ở khả năng giúp người chăn nuôi sản xuất hiệu quả hơn, kiểm soát rủi ro tốt hơn và tạo ra sản phẩm có giá trị cao hơn.

Muốn xuất khẩu, phải cạnh tranh bằng giá trị

Mục tiêu đưa giá trị xuất khẩu sản phẩm chăn nuôi lên 1 – 1,5 tỷ USD vào năm 2030 đặt ra yêu cầu cao hơn đối với toàn bộ chuỗi sản xuất.

Khi đó, tăng sản lượng đơn thuần sẽ không đủ. Sản phẩm phải đồng thời đáp ứng các yêu cầu về chất lượng, an toàn, kiểm soát dịch bệnh, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn kỹ thuật của từng thị trường.

Điều này đòi hỏi ngành tiếp tục tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế và thị trường; hoàn thiện các quy chuẩn, quy trình liên quan đến chuồng trại, chăn nuôi và thú y; nâng cao năng lực bảo đảm an toàn thực phẩm; đồng thời nghiên cứu các công cụ mới như tín chỉ carbon và tăng cường liên kết giữa sản xuất với chế biến, phân phối và tiêu dùng.

Bên cạnh các ngành hàng chủ lực, giống vật nuôi bản địa, sản phẩm đặc sản và chế biến sâu cũng mở ra dư địa gia tăng giá trị.

Theo ông Phạm Kim Đăng, cần ứng dụng công nghệ trong chọn giống, quản lý chăn nuôi, xây dựng tiêu chuẩn chất lượng và truy xuất nguồn gốc để từng bước hình thành những sản phẩm có thương hiệu, nâng sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Ông Nguyễn Xuân Dương, Chủ tịch Hội Chăn nuôi Việt Nam, cho rằng quy mô lớn không đồng nghĩa với giá trị lớn.

Trong giai đoạn mới, trọng tâm cần chuyển sang hiệu quả kinh tế, chất lượng, thương hiệu và khả năng cạnh tranh. Sản xuất cần gắn với thị trường, tăng cường liên kết chuỗi, kiểm soát chi phí và phát triển những sản phẩm có lợi thế.

Từ quy mô sản xuất, thị trường nội địa đến năng lực khoa học – công nghệ, chăn nuôi Việt Nam đã có những nền tảng quan trọng để bước vào một giai đoạn phát triển mới.

Tuy nhiên, để chuyển tiềm lực thành sức cạnh tranh, quá trình tái cấu trúc cần được thực hiện đồng bộ, từ không gian sản xuất, chuỗi liên kết, dữ liệu, con giống, nguyên liệu đầu vào, dịch bệnh và môi trường đến thể chế và thị trường.

Trong giai đoạn mới, dư địa tăng trưởng của ngành vì thế không chỉ nằm ở việc có thêm bao nhiêu con vật nuôi hay bao nhiêu tấn sản phẩm, mà còn ở giá trị tạo ra trên mỗi đơn vị vật nuôi, hiệu quả sử dụng tài nguyên, mức độ an toàn và khả năng chống chịu trước biến động.

Từ “tăng đàn” sang “tăng giá trị” đang trở thành yêu cầu cốt lõi đối với chăn nuôi Việt Nam trong quá trình tái cấu trúc và nâng cao sức cạnh tranh.