Bệnh Sốt Vẹt (Avian Chlamydiosis)

Năm 1895, Morange đã đặt ra thuật ngữ bệnh psittacosi cho căn bệnh này, dựa theo tiếng Hy Lạp Φιτταχοζ mà từ đó có từ psittacine.

• Năm 1929 , đã có báo cáo đầu tiên về bệnh bệnh Chlamydiosis hoặc bệnh vẹt.
• Vào năm 1930, bệnh này đã lan sang Áo, Tiệp Khắc, Đan Mạch, Pháp, Đức, Hà Lan, Iceland, Ý, Na Uy, Ba Lan, Tây Ban Nha, Thụy Sĩ và Thụy Điển ở Âu châu, Algeria và Ai Cập ở Bắc Phi ; Mexico, Canada và Hoa Kỳ ở Bắc Mỹ; Nhật Bản và Úc ở Tây Thái Bình Dương.

Từ năm 1988 đến năm 1998, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) đã ghi nhận 813 ca bệnh psittacosis. Đây chỉ là con số có thể thống kê được vì bệnh này rất khó chẩn đoán được và ít khi được báo cáo lại (Johnston và cộng sự, 2000).

Trong những năm 1980, trong khoảng 70% các ca bệnh trên người thì nguồn lây nhiễm là do tiếp xúc với chim nuôi trong lồng; 43% là ở những người nuôi chim và chủ cửa hàng thú cưng, những người này được coi là nhóm bị ảnh hưởng nhiều nhất.

Những người khác cũng có nguy cơ nhiễm gồm có bác sĩ thú y, nhân viên hải quan, kỹ thuật viên phòng thí nghiệm, người chăn nuôi và nhân viên sở thú (Johnston và cộng sự, 2000).

Trong mỗi ca bệnh, việc theo dõi dịch tễ học đã xác định rằng con người đã tiếp xúc với nhiều loại chim khác nhau, bao gồm vẹt Úc, vẹt đuôi dài và gia cầm.

Các quần thể chim sống trong cùng một lồng có nguy cơ lây nhiễm cao hơn so với những quần thể chim sống riêng lẻ. Những con chim bị nhốt trong [/register] những không gian kín có tỷ lệ lây nhiễm rất cao, có thể lên tới 100%.

NGUYÊN NHÂN BỆNH

C. psittaci là một sinh vật ký sinh nội bào (obligate intracellular). Đây là một loại vi khuẩn Gram âm hình cầu có đường kính từ 0,3 đến 1,5 µm, chứa cả DNA và RNA. Vi khuẩn này có thành tế bào thô được tạo thành từ lipopolysaccharides.

Các chủng C. psittaci được phân lập từ các loài chim khác nhau bao gồm các chủng huyết thanh (serotypes) khác nhau, có thể phân biệt được theo vật chủ và khả năng gây bệnh. C. psittaci biểu hiện các chủng huyết thanh khác nhau: Psittacino, Pichon I, Pichon II, Duck và Turkey.

Hiện nay, có tám chủng huyết thanh được đề cập dưới đây:

Bảng 1. Các chủng huyết thanh khác nhau của C. psittaci (Andersen, 1997)

Quan sát sinh vật

• Sinh vật này có thể được quan sát dưới dạng các thể vùi trong tế bào chất (intracytoplasmic inclusions) với độ phóng đại 800 lần trở lên dưới kính hiển vi tương phản pha, trường tối hoặc kính hiển vi điện tử.
• Sinh vật này dễ bị ảnh hưởng bởi các chất có thể tác động đến hàm lượng lipid của thành tế bào, như hợp chất amoni bậc bốn (quaternary ammonium), cồn, hydro peroxide và bạc nitrat (silver nitrate).

VÒNG ĐỜI PHÁT TRIỂN

Vòng đời phát triển của C. psittaci bao gồm 5 giai đoạn:

• Sự bám dính và thâm nhập tế bào bởi các Thể cơ bản (Elementary Bodies – EB). EB là dạng truyền nhiễm không sinh sản (non-propagative) của vi khuẩn. EB có kích thước khoảng 0.3μm.
• Chuyển biến từ EB trơ về mặt chuyển hóa (metabolically inert) sang Thể lưới (Reticular Bodies – RB). RB có kích thước lớn hơn (0.5-1.5μm), hoạt động về mặt chuyển hóa, nhạy cảm và có mật độ thấp.
• Sự phát triển và phân đôi của RB. Do sự phân đôi này, các khuẩn lạc (microcolonies) được tạo ra chứa từ 100 đến 500 sinh vật chlamydia trên mỗi tế bào.
• Sự chuyển biến của RB không-nhiễm thành EB gây-nhiễm. Việc này liên quan đến sự phục hồi bề mặt màng (membrane surface) và độc lực của nó.
• Sự giải phóng EB gây-nhiễm. EB gây-nhiễm được giải phóng từ sự phân hủy tế bào vật chủ gây ra bởi các enzyme ký sinh trùng.

PHÂN BỐ BỆNH

Bệnh này hiện hữu trên toàn thế giới. Tuy nhiên, tại Mexico, cho đến vài năm trước, bệnh này vẫn được các cơ quan thú y (SAGARPA) coi là “bệnh lạ hay ngoại lai/exotic”.

CÁC LOÀI DỄ BỊ NHIỄM

Ngoài con người thì các loài gia cầm, chim hoang dã, dê, cừu, bò, heo, chuột, thỏ rừng và mèo là những loài dễ bị nhiễm nhất.

CƠ CHẾ SINH BỆNH

Cơ chế sinh/gây bệnh và độc lực của C. psittaci thay đổi tùy theo chủng, điều kiện vật chủ, mức độ phơi nhiễm và các yếu tố môi trường.

Hình thức truyền nhiễm cũng được xác định bởi những yếu tố sau:

• Độc lực của chủng vi khuẩn
• Sự nhạy cảm của vật chủ.

Sự truyền nhiễm thông qua tiếp xúc trực tiếp với động vật hoặc qua khí dung (aerosols), phân, nước mắt, dịch tiết từ mắt và vết thương. Vật chủ mới bị nhiễm thông qua lớp biểu mô của hệ hô hấp hoặc hệ tiêu hóa.

Tình trạng nhiễm ở chim có thể là cấp tính, bán cấp tính (subacute) hoặc mạn tính. Ở hầu hết các loài chim bị nhiễm C. psittaci, không có triệu chứng lâm sàng nào của bệnh được quan sát thấy.

• Những loài chim không có triệu chứng này có thể truyền nhiễm gián đoạn và nguy cơ lây truyền sẽ tăng lên khi có những tình trạng gây căng thẳng.

Các nghiên cứu trên gà tây cho biết vi khuẩn sinh sôi trong phổi, túi khí và màng ngoài tim trong vòng 24 giờ. Vi khuẩn được thấy trong máu trong vòng 48 giờ và có thể truyền nhi trong vòng 72 giờ sau khi tiếp xúc.

TRIỆU CHỨNG

Chim non tiếp xúc với các chủng vi khuẩn có độc lực thường bị nhiễm toàn thân và chết.

Các triệu chứng lâm sàng (Hình 1 và 2) bao gồm:

• Lông xù, thân nhiệt thấp, run rẩy, lờ đờ, viêm kết mạc, khó thở, hắt hơi, sổ mũi (ở chim non) và viêm xoang/sinusitis (vẹt Úc).
• Gầy ốm, mất nước và tiêu chảy phân có màu xanh lá cây chanh hoặc xám đặc trưng, cũng có thể bị tiêu chảy phân loãng. Vật nuôi có thể chết trong vòng 8 đến 14 ngày. Tỷ lệ tự phục hồi sau nhiễm bệnh là rất thấp.
• Dạng bán cấp tính của bệnh là điển hình trên tất cả các loài gia cầm có sự nhạy cảm với bệnh thấp.
• Buồn ngủ, xù lông, viêm kết mạc, viêm họng, viêm giác mạc (keratitis), chảy dịch mũi dạng thanh dịch hoặc mủ, khó thở, bỏ ăn, tiểu nhiều.

Hình 1. Vẹt Amazon (Amazona aestiva). Triệu chứng: Viêm kết mạc, chảy nước mắt và khó thở.

Hình 2. Quan sát thấy biliverdin trong nước tiểu

BỆNH TÍCH ĐẠI THỂ

Kết quả mổ khám (Hình 3) không thể hiện sự đặc trưng của bệnh này, chủ yếu thể hiện:

• Viêm kết mạc (Conjunctivitis),
• Viêm màng bụng có mạc tơ huyết (Fibrinous peritonitis),
• Viêm màng bao gan (Perihepatitis),
• Viêm ruột,
• Viêm phổi do thận hư,
• Viêm túi khí,
• Lách to và
• Gan to

Hình 3. Quan sát mổ khám ở đây có: viêm màng bao gan, viêm túi khí, viêm màng bụng và viêm màng bao tim.[/

BỆNH TÍCH VI MÔ

Các bệnh tích ở mức mô tế bào thì không đặc hiệu, ngoại trừ các “thể vùi/inclusions” nội bào.

Các thể vùi này (Hình 4) có thể được tìm thấy trong nhiều cơ quan khác nhau. Tuy nhiên, chúng hiện hữu dai dẳng trong màng thanh dịch (serous membranes).

Hình 4. Các thể vùi có thể được quan sát trong tế bào.

CÁC XÉT NGHIỆM CHẨN ĐOÁN C. PSITTACI Ở CHIM

NUÔI CẤY TẾ BÀO:

Phương pháp này được thực hiện với dòng tế bào McCoy hoặc nguyên bào sợi (fibroblasts) của gà hoặc chuột. Phương pháp xét nghiệm này có thể phát hiện một lượng nhỏ sinh vật trong hai hoặc ba lần đếm. Khuyết điểm của phương pháp này là chi phí, khó khăn về mặt kỹ thuật và thời gian. Lần đếm đầu tiên mất sáu ngày; lần đếm thứ hai và thứ ba cần ba ngày mỗi lần, vì vậy cả ba lần đếm sẽ mất khoảng hai tuần.

XÉT NGHIỆM MIỄN DỊCH HẤP THU LIÊN KẾT VỚI ENZYME (ELISA):

Phương pháp xét nghiệm này phát hiện immunoglobulin huyết thanh IgG và kháng thể IgA đặc hiệu. Tuy phương pháp này rất nhạy và dễ thực hiện, ta đôi khi vẫn nhận kết quả âm tính giả (false-negative) do tác dụng của các thuốc ức chế như chloramphenicol, penicillin, tetracycline, v.v., có thể đã được dùng trên động vật bị bệnh ngay trước khi xét nghiệm.

XÉT NGHIỆM MIỄN DỊCH HUỲNH QUANG GIÁN TIẾP:

Kỹ thuật này là hiệu quả nhất trong việc thể hiện các kháng nguyên đặc hiệu theo nhóm, dù có khuyết điểm là đôi khi xảy ra hiện tượng huỳnh quang không đặc hiệu (non-specific fluorescence) gây khó khăn cho diễn giải kết quả xét nghiệm.

MÔ BỆNH HỌC:

Kỹ thuật này cho phép ta quan sát các thể vùi bên trong tế bào chất (intracytoplasmic inclusions) sau khi các mô nghi bệnh được sắc ra và cố định trong dung dịch Zenker và nhuộm bằng dung dịch Gimenez hoặc Macchiavelo.

COMPLEMENT FIXATION TEST:

Một complement (thường là chuột lang) là cần thiết để liên kết kháng nguyên và kháng thể. Phương pháp này tương tự như ELISA. Tuy nhiên thì ELISA tỏ ra nhạy hơn. Mặt khác, các supplement chuột lang thương mại không phù hợp với hầu hết các loài chim do tính không tương thích của nó.

XÉT NGHIỆM MIỄN DỊCH HUỲNH QUANG (MIF):

Đây là xét nghiệm huyết thanh có độ nhạy cao nhất đối với các vi khuẩn chlamydia và là phương pháp xét nghiệm duy nhất có thể phát hiện phản ứng đặc hiệu của từng loài. Xét nghiệm này dựa trên việc quan sát các thể cơ bản (EB) và thể lưới (RB) thay vì các thể vùi nguyên vẹn. Phương pháp này có thể đo phản ứng của các phân lớp IgM, IgA và IgG. Tuy nhiên, người thực hiện xét nghiệm cần có kinh nghiệm và được đào tạo tốt.

XÉT NGHIỆM PCR:

Phương pháp này giúp cho phát hiện một mảnh gene di truyền của mầm bệnh. Hiện nay, các phương pháp phổ biến nhất để phát hiện C. psittaci là:

• PCR thông thường.
• PCR theo thời gian thực (real-time PCR).
• Vi mạch DNA (DNA microchips).

CHẨN ĐOÁN PHÂN BIỆT

Chẩn đoán phân biệt ở gia cầm được thực hiện so sánh với bệnh tụ huyết trùng (pasteurellosis), bệnh thương hàn (salmonellosis), bệnh colibacillosis do E.coli, bệnh Mycoplasma, bệnh cúm gia cầm và bệnh Newcastle.

ĐIỀU TRỊ

Đối với gia cầm thì việc điều trị không lợi về mặt kinh tế. Đối với chim nuôi kiểng thì có thể điều trị bằng Doxycycline: 25-50 mg/kg qua đường uống hai lần một ngày hoặc 200-800 mg/L nước uống.

PHÒNG NGỪA VÀ KIỂM SOÁT

An toàn sinh học: Vệ sinh và khử trùng cơ sở và thiết bị, thông gió, giảm tích tụ khí gas, xử lý đồng bộ (cùng-vào và cùng-ra), chim mới và chim được triển lãm, cách ly tối thiểu 30 ngày, kiểm soát chim hoang dã và động vật gặm nhấm, kiểm soát các vật trung gian cơ học, sử dụng găng tay, khẩu trang và kính bảo hộ khi tiếp xúc các con chim nghi bệnh.

• Hiện chưa có vắc-xin thương mại nào được sản xuất; một số loại vắc-xin thử nghiệm đã được tiến hành trên gà tây với kết quả khác nhau.

SỰ QUAN TRỌNG TRONG CHĂN NUÔI GIA CẦM

Sư quan trọng về mặt kinh tế của bệnh này trên ngành chăn nuôi gia cầm là bệnh gây năng suất thấp ở vật nuôi như;

• Chậm phát triển,
• Sút kí,
• Trầm cảm và
• Ngừng đẻ.
• Ở gà tây bệnh, sản lượng trứng có thể bị giảm tới 60%.

Vì mầm bệnh là vi khuẩn nên rất khó để đạt miễn dịch hoàn toàn sau một đợt bệnh. Nguy cơ cụ thể gây tái nhiễm ở vật nuôi thì vẫn chưa rõ ràng.

KẾT LUẬN

Việc giám sát thường xuyên Chlamydia psittaci từ các mẫu chim là rất quan trọng để kiểm soát tình trạng bệnh nhiễm ở các trang trại gia cầm và thực hiện các biện pháp phòng ngừa và các chiến dịch truyền thông cho người dân có thể bị ảnh hưởng bởi bệnh này.

Tìm hiểu ở đây

*Tài liệu tham khảo cung cấp theo yêu cầu

Bạn có thể tìm đọc:

S. Infantis: an emerging serotype that became resident? Part II

Rearing: “The right beginning” for an excellent egg production

Most frequent respiratory infections in turkeys

[/register]